18 jul Sami in Zweden: wie ze zijn en waar je ze ontmoet

De Sami zijn het inheemse volk van Zweden en leven al duizenden jaren in het noorden van Scandinavië. In Zweden wonen ze verspreid over een groot gebied, van de meest noordelijke provincies tot, verrassend genoeg, ook in het zuiden van het land. Ze staan bekend om hun nauwe band met de natuur, de rendiercultuur en een rijke eigen taal en kunst. Als je meer wilt weten over de Sami in Zweden, lees dan verder: dit artikel geeft een eerlijk en concreet beeld van wie ze zijn, waar ze leven en hoe je hun cultuur kunt ervaren.

Wie zijn de Sami in Zweden?

De Sami zijn de oorspronkelijke bewoners van Sápmi, het gebied dat zich uitstrekt over het noorden van Noorwegen, Zweden, Finland en het Russische schiereiland Kola. In Zweden alleen wordt het aantal Sami geschat op ergens tussen de 20.000 en 40.000 personen, al zijn exacte aantallen lastig te geven omdat niet iedereen zich registreert of zichzelf als Sami identificeert.

De Sami zijn geen homogene groep. Er zijn verschillende Sami-gemeenschappen met eigen dialecten en tradities. Zo zijn er de Noord-Sami, de Lule-Sami en de Zuid-Sami, elk met een eigen taal die onderling niet altijd verstaanbaar is. De Sami-talen zijn officieel erkende minderheidstalen in Zweden.

Rendieren en rendiercultuur

Rendierhouderij is misschien wel het bekendste onderdeel van de Sami-cultuur in Zweden. Niet alle Sami houden rendieren: in werkelijkheid is het een relatief kleine groep die zich beroepsmatig bezighoudt met de rendiercultuur. Toch is dit onderdeel sterk verbonden met de Sami-identiteit en is het wettelijk beschermd in Zweden. Alleen Sami die lid zijn van een erkende Sami-gemeenschap (het zogenoemde “sameby”) mogen in Zweden wettelijk rendieren houden en hoeden.

Elk jaar trekken de rendieren met hun herders van de wintergraslanden naar de zomergebieden in de bergen en terug. Dit seizoenspatroon bepaalt het ritme van het leven voor rendierhouders. Je kunt deze trek soms van een afstand meemaken als je op het goede moment in het juiste gebied bent.

Sami in Zweden: van het noorden tot Dalarna

De meeste mensen denken bij Sami in Zweden direct aan Lapland, de meest noordelijke regio. Dat klopt deels: grote Sami-gemeenschappen leven inderdaad in provincies als Norrbotten en Västerbotten. Maar de Sami-aanwezigheid reikt verder naar het zuiden dan veel mensen verwachten.

In de provincie Dalarna, specifiek in de omgeving van Idre en Särna, vind je het zuidelijkste Sami-dorp van Zweden. Dit gebied rond het Grövelsjön Fjällstation en de Nipfjället is een plek waar Sami-cultuur letterlijk te voet en te paard te beleven is. Je kunt er wandelen en rendieren tegenkomen, en er zijn plaatselijk mogelijkheden om meer te leren over de lokale Sami-tradities. Dit maakt Dalarna bijzonder toegankelijk voor reizigers die vanuit het zuiden van Zweden of vanuit Nederland reizen.

Joik, duodji en andere culturele uitingen

De Sami-cultuur in Zweden gaat verder dan rendieren. De joik is de traditionele zangtechniek van de Sami, waarbij een persoon, dier of plek wordt “gezongen” in plaats van alleen beschreven. Het is een expressieve vorm van muziek die de afgelopen decennia ook internationaal meer bekendheid heeft gekregen.

Duodji is de traditionele Sami-handvaardigheid: het maken van kleding, gereedschap en gebruiksvoorwerpen van leer, wol, hout en been. Echte duodji-producten zijn herkenbaar aan hun kwaliteit en worden als cultureel erfgoed gezien. In souvenirwinkels in toeristische gebieden stuit je soms op namaak; let op het officiële duodji-merk als je authentiek werk wilt kopen.

Sami-kleding, de “gákti”, is kleurrijk en verschilt per regio. Ze wordt gedragen bij ceremonies en bijzondere gelegenheden, en de kleuren en snit verraden vaak uit welk gebied iemand afkomstig is.

Politieke positie en rechten

De Sami in Zweden hebben een eigen gekozen parlement: het Sametinget, opgericht in 1993. Dit parlement behartigt de belangen van de Sami-bevolking en adviseert de Zweedse overheid over zaken die de Sami raken, zoals landgebruik, taalonderwijs en cultuurbeleid. Het Sametinget heeft zetels in Kiruna.

De verhouding tussen de Sami en de Zweedse staat kent een lange en niet altijd eerlijke geschiedenis. Gedwongen assimilatie, verboden op de eigen taal en discussies over land- en waterrechten hebben diepe sporen nagelaten. In recente decennia heeft Zweden stappen gezet om de rechten van de Sami beter te erkennen, maar discussies over grondbezit en toegang tot natuurgebieden lopen nog steeds. Dit is een gevoelig onderwerp dat je als bezoeker goed kunt begrijpen door je vooraf in te lezen.

Sami-cultuur beleven als reiziger

Als je de Sami-cultuur in Zweden wilt ervaren, zijn er een paar praktische opties. In het noorden bieden plaatsen als Jokkmokk, Kiruna en Arvidsjaur mogelijkheden voor culturele centra, musea en lokale markten. De wintermarkt van Jokkmokk, die al eeuwen wordt gehouden, is een van de bekendste Sami-evenementen van Zweden en trekt elk jaar veel bezoekers.

In het zuiden is de omgeving van Idre en Grövelsjön in Dalarna een toegankelijker vertrekpunt. Hier kun je wandelen in een landschap waar Sami al generaties lang leven, en op de Nipfjället zijn er mogelijkheden om rendieren te zien en meer over de lokale cultuur te leren.

• Jokkmokk wintermarkt (februari): markten, joik en ambacht
• Grövelsjön Fjällstation in Dalarna: wandelen en rendieren zien
• Ájtte museum in Jokkmokk: Zweeds Fjeld- en Sami-museum
• Sametinget in Kiruna: bezoek voor context over de politieke situatie

Respectvol toerisme betekent hier: luisteren voor je spreekt, authentieke producten kopen bij Sami-verkopers zelf, en je bewust zijn van het feit dat de cultuur die je bezoekt door een lange geschiedenis van druk en verandering is gegaan. De Sami in Zweden zijn geen museumstuk, maar een levende gemeenschap met een eigen toekomst.