10 jul Zweden in de Tweede Wereldoorlog: neutraliteit, compromissen en dilemma’s

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef Zweden officieel neutraal, maar die neutraliteit was verre van ongecompliceerd. Het land laveerde voortdurend tussen de belangen van nazi-Duitsland en de geallieerden, maakte omstreden concessies en redde tegelijkertijd duizenden Joodse vluchtelingen. De Zweedse positie in de oorlog is tot op de dag van vandaag onderwerp van historisch debat.

Hoe Zweden neutraal probeerde te blijven

Zweden koos bij het uitbreken van de oorlog in 1939 voor een politiek van gewapende neutraliteit. Het land had genoeg aan de Eerste Wereldoorlog gezien om niet opnieuw in een Europees conflict meegesleurd te worden. De Zweedse regering verstevigde het leger en probeerde alle strijdende partijen op afstand te houden.

Die positie was geografisch lastig. Zweden lag ingeklemd tussen het door Duitsland bezette Noorwegen en Finland, dat zelf in oorlog was met de Sovjet-Unie. Aan alle kanten waren er dreiging en druk. Berlijn eiste medewerking; de geallieerden deden dat ook. Zweden moest voortdurend manoeuvreren om buiten de strijd te blijven.

De concessies aan nazi-Duitsland

Om de neutraliteit te bewaren deed Zweden een aantal concessies die later scherpe kritiek zouden krijgen. De bekendste is het toestaan van Duitse troepenverplaatsingen over Zweeds grondgebied. Tussen 1940 en 1943 mochten Duitse soldaten via de Zweedse spoorwegen reizen, met name tussen Noorwegen en Finland. Dit hielp Duitsland zijn bezetting van Noorwegen te ondersteunen.

Daar bovenop leverde Zweden grote hoeveelheden ijzererts aan Duitsland. Dat erts was voor de Duitse oorlogsindustrie van groot belang bij de productie van staal voor wapens en voertuigen. Zweden was een van de belangrijkste leveranciers. De inkomsten waren voor de Zweedse economie welkom, maar de morele prijs was hoog: Zweden droeg feitelijk bij aan de Duitse oorlogsmachine.

Zweden verleende ook militaire doortochten aan Finland tijdens de Winteroorlog (1939-1940) en de Vervolgoorlog (1941-1944), waarbij Finland vocht tegen de Sovjet-Unie. Hoewel Zweden zelf niet vocht, waren deze stappen politiek beladen.

De keerpunten: 1943 en daarna

Naarmate de oorlog in het voordeel van de geallieerden kantelde, begon Zweden zijn koers aan te passen. Na de Slag om Stalingrad in 1943 werd duidelijk dat Duitsland de oorlog niet zou winnen. Zweden beëindigde de militaire doortochten voor Duitsland en verminderde geleidelijk de ijzerleveringen. De Zweedse overheid begon ook vaker mee te werken met de geallieerden, onder meer door het delen van inlichtingen.

Aan het einde van de oorlog sloten Zweden en de geallieerden een akkoord waarbij Zweden de leveringen van ijzererts aan Duitsland volledig stopzette in ruil voor garanties over de eigen bevoorrading.

Vluchtelingen en humanitaire rol

Naast de omstreden concessies speelde Zweden ook een duidelijk positieve rol. Duizenden Joodse vluchtelingen vonden onderdak in Zweden, met name na 1942 toen de vervolging in bezet Europa in volle hevigheid losbarstte. In oktober 1943 hielp Zweden de bijna volledige Joodse bevolking van Denemarken, ongeveer 7.000 mensen, over de Sont in veiligheid te brengen. Zweden had publiekelijk aangeboden hen op te nemen, wat de reddingsoperatie mogelijk maakte.

De Zweedse diplomaat Raoul Wallenberg redde in 1944 tienduizenden Hongaarse Joden door hun Zweedse beschermingsdocumenten te geven en hen onder te brengen in door Zweden beschermde gebouwen in Boedapest. Wallenberg werd na de Sovjetbevrijding van Hongarije gearresteerd door de Russen en is nooit teruggekeerd. Zijn lot bleef decennialang onzeker.

Ook Noorse en Deense vluchtelingen, waaronder veel verzetsstrijders en intellectuelen, konden in Zweden een veilig heenkomen vinden. Aan het einde van de oorlog werd de zogenoemde Witte Bus-operatie georganiseerd, waarbij het Zweedse Rode Kruis samen met Deense autoriteiten duizenden gevangenen uit concentratiekampen naar Zweden bracht.

Zweden en de nazigoederen: de financiële kant

Na de oorlog kwam aan het licht dat Zweden ook goud had ontvangen van nazi-Duitsland via de Rijksbank. Een deel van dit goud bleek oorspronkelijk afkomstig te zijn van bezette landen en vermoedelijk ook van slachtoffers van de Holocaust. In de jaren negentig onderzocht een onafhankelijke commissie dit dossier opnieuw. Zweden erkende dat het in sommige gevallen te weinig kritisch was geweest over de herkomst van het ontvangen goud.

Hoe Zweden de oorlog zelf beleefde

Voor de gewone Zweed was de oorlog vooral een periode van economische schaarste en voortdurende onzekerheid. Er was rantsoenering van voedsel, brandstof en andere goederen. Het leger werd sterk uitgebreid en honderdduizenden Zweedse mannen werden gemobiliseerd, ook al vochten ze niet. De angst voor een Duitse inval was in de beginjaren reëel: Zweden was omsingeld door vijandelijk of bezet gebied.

De Zweedse pers werd aan banden gelegd om Duitsland niet te provoceren. Kranten die te kritisch waren over het nazi-regime konden worden verboden of gedwongen hun artikelen aan te passen. Dit leidde tot discussies over persvrijheid die ook na de oorlog voortduurden.

Het historische oordeel over de Zweedse neutraliteit

Het debat over Zweden in de Tweede Wereldoorlog gaat tot op vandaag door. Critici wijzen op de steun aan de Duitse oorlogsmachine via ijzerertsleveringen en troepenverplaatsingen. Verdedigers benadrukken dat Zweden zijn onafhankelijkheid bewaarde, een humanitaire rol speelde en uiteindelijk veel mensenlevens redde.

Zweedse historici zijn het erover eens dat de neutraliteit nooit puur principieel was. Het was een pragmatische overlevingsstrategie waarbij moreel compromis onvermijdelijk leek. Zweden betaalde daar geen militaire prijs voor, maar wel een reputatieprijs die het land decennialang heeft beziggehouden.

De Zweedse houding tijdens de Tweede Wereldoorlog laat zien hoe een klein land tussen grote mogendheden probeert te overleven zonder de wapens op te nemen. Dat lukte Zweden, maar niet zonder keuzes te maken die achteraf moeilijk te verdedigen zijn. De humanitaire daden van mensen als Raoul Wallenberg staan daarin als een helder contrast naast de politieke compromissen van de Stockholmse regering.